نفوذ اخوان المسلمین در بوسنی و هرزگوین

This post is also available in: فارسی (Persian)

روابط نزدیک سیاستمداران و روحانیون بوشنیاک( مسلمان بوسنیایی) با ترکیه و قطر ، گسترش شبکه اخوانی در بوسنی و هرزگوین به عنوان تفسیری سیاسی و دینی مقبول ، سرمایه گذاری مالی ترکیه و قطر با استفاده از شبکه اخوانی ؛ قدرت و نفوذ این شبکه را در بوسنی نشان می دهد. جریانهای دینی و سیاسی بوشنیاک همدلی بیشتری با اخوانی ها تا با وهابی ها نشان می دهند. اخوانی ها یکسان به لحاظ بسترهای فرهنگی و تاریخی نیستند و در بین آنها گروههای میانه رو و افراطی مانند هر جنبش دینی سیاسی متعارفی وجود دارند. جریان اخوانی را باید یکی از روایتهای جریان سلفی دانست، جریانی که قرنها است در قالب جریان اهل حدیث ( همانند جریان اخباری در تشیع ) رشد کرده و در هر دوره ای در قالب حرکتهای سیاسی نیز ظهوری دارد. شاید این مساله طبیعی است که جنبش سیاسی مسلمانان بوسنیایی به دلایل مبانی تفکر سیاسی اهل سنت در جستجو برای یک تفکر ایدئولوژیک به اخوان برسد. اخوان از نظر مبانی دینی نزدیکی بیشتری با جریان سیاسی مسلمان بوسنیایی دارند تا جریان سیاسی ایرانی که دارای منابع و بسترهای شیعی است. انقلاب اسلامی ایران مهمترین تحول و آغاز ایجاد جنبش سیاسی دینی بوسنیایی در دهه 80 میلادی است و بسیاری از سیاستمداران و برخی روحانیون بوسنیایی بر این نکته وقوف دارند . انقلاب اسلامی ایران حس و جستجو برای هویت اسلامی را در بین مسلمانان بوسنیایی برانگیخت همانگونه که در مورد ترکیه نیز انقلاب اسلامی مبدا و آغازی برای تحول سیاسی و اسلام گرایی گردید.
تفاوت آشکاری بین وهابیت و سلفی گری وجود دارد. وهابیها هر گونه تلاش عقلی را برای فهم قرآن و سنت انکار می کنند . سلفی ها به تلاش عقلی تا حدی معتقدند ولی جنبه های معنوی ، صوفیانه و برداشتهای تاویلی و باطنی در دین را نمی پذیرند. سلفی های بوسنیایی از اینرو بر سنت گرایی تاکید دارند. فهم آنها از سنت مفهومی ثابت و به معنای بازگشت به تفسیر دینی و احیای خلافت است. نگاهی به خلافت عباسی و گاه دوره عثمانی دارند. سلفی ها تفسیر دوره عثمانی یا خلافت عباسی را به عنوان سنت دینی سیاسی می پذیرند و هدف حرکتشان را بازگشت به سلف صالح و در حقیقت شیوه حکومت عباسی و یا عثمانی عنوان می کنند. در فهم سنتی سلفی ، شیعیان به عنوان عنصر مخرب وحدت مذهبی عنوان می شوند. برخی از روحانیون بوسنیایی نیز صوفیها را به دو گروه سنتی و شیعه تقسیم می کنند. از نظر سنت گرایان ، صوفیه در چارچوب اسلام سلف صالح است و صوفیان شیعی بقایای جنبشهای انحرافی دینی و سیاسی دوره عثمانی می باشند. سلفی ها به رغم مخالفت با شیعه و صوفیه ، در مقابل اخذ مظاهر تمدن غربی دست سخاوت دارند. آنها در بوسنی و هرزگوین در برخورد با اهل کتاب و تمدن غربی به راحتی کنار می آیند ولی تنوع و کثرت گرایی درون دینی را بر نمی تابند.
جریان سلفی سه سطح دارد. عده ای از سلفی ها منکر دخالت دین در سیاست هستند و روحیه معتدل و مدارایی را دارند. آنها به خشونت باور ندارند و حتی ورود به سیاست را بدعت می دانند. . گروه دیگری از سلفی ها مثلا در مصر و عربستان به حضور در روند سیاسی اعتقاد دارند و می گویند باید از روشهای سیاسی قدرت را به دست آورد. این گروه بر ضرورت بازگشت به گذشته شکوهمند اسلامی و مشخصا دوره عباسی توافق داشته و از نظر سیاسی نیز تفکرات سید قطب را ترویج می کنند. گروه سوم و اقلیت سلفی کسانی هستند که در رسانه ها با عنوان تکفیری و جهادی معروف هستند. اینها اگرچه از نظر تعداد در اقلیت هستند اما افراطی ترین و قدرتمندترین گروه سلفی ها محسوب می شوند چرا که به منابع ثروت دسترسی دارند و گروهی از ایشان به شکل القاعده و جبهه النصره ظهور کرده است. رسانه های افراطی بوسنیایی گفتمان گروه سوم را مطرح می کنند. گروهی که در ظاهر خود را صلح جو نشان می دهند ولی در باطن تمامی نشانه های گروههای نظامی افراطی را دارند. ماموریت رسانه های افراطی ایجاد پیاده نظام برای گروههای نظامی و ماموریت پاکسازی جامعه اسلامی و تفکرات دینی از عناصر غیر سلفی به عنوان بدعت می باشد. از این رو از نگاه افراطیون مذهبی بوسنیایی تشیع ، تصوف ، سکولاریسم و آتئیسم خطراتی هستند که اسلام در بوسنی را تهدید می کند.
دکترین سلفی از بنیان دچار مشکل است . آنها سنتهای تاریخی و فرهنگی در قرون متمادی را رد می کنند و می گویند بدعت است. آنها سنتهای عقلانی تمدن اسلامی از ابن رشد ، اخوان الصفا ، ابن سینا و دیگران ، اشعریها و شیعیان را بدعت می دانند. می گویند سنتهای فرهنگی مانند مولود خوانی ، ذکر دراویش و گرامی داشت برخی ایام تاریخ و روزهای خاص در اسلام نیست.آنها خود را ضد مدرن و سنت گرا جلوه می دهند ولی نگاه هم خوانی با سرمایه داری دارند. سلفی های تندرو زیارت را شرک می دانند و به همین دلیل برخی قبور صحابه را تخریب کرده اند. جنبش اخوان المسلمین بیش از هر جنبش اسلامی دیگر در تحولات مصر و ترکیه و جنگهای خاورمیانه نقش ایفا می کند. از نیروهای اخوانی غالبا به عنوان سلفی ها در مقابل وهابیت عربستان سعودی یاد می شود. دهها هزاران رزمنده اخوانی افراطی مورد حمایت ترکیه یا قطر در قالب نیروهای معارض با حکومت سوریه در جنگ بودند. تفکر اخوانیها در کشورهای عربی و ترکیه و حتی بالکان نفوذ و تاثیرات مهمی بر اندیشه سیاسی و جنبشهای اسلام گرا گذاشته اند. شیخ قرضاوی ، محمد مرسی ، اردوغان و سایر رهبران فکری و سیاسی اخوانی تاثیر مهمی بر اندیشه های سیاسی مسلمانان دارند. تاثیر اخوانیها به دلیل حمایتهای مالی دولتهایی نظیر قطر و ترکیه در بالکان رو به افزایش است و اخوانیها توانسته اند شبکه قدرتمند مالی و سیاسی را در بالکان و از جمله بوسنی و هرزگوین ایجاد کنند. تفاسیر و تحلیلهای افراطی که هواداران این جنبش در قبال تحولات سیاسی دارند با خود موج جدیدی از افراط گرایی را دامن زده است.
تاثیر این تحلیهای افراطی در بوسنی و هرزگوین به حاشیه رفتن دریافت سنتی از اسلام منجر شده است . پارادایم اسلام سنتی بوسنیایی مبتنی بر تلفیقی از عناصر سنتی و معنوی دینی ، رابطه و مشارکت بین نهاد علما و نهاد تصوف ، عقل گرایی ، پلورالیسم دینی و گزینش عناصر مثبت اروپایی می باشد. بوسنیاییها به عنوان شهروندان اروپا نمی توانند بر اساس ارزشهای عرفی عربی و تفاسیر افراطی دینی خاورمیانه ای هویت خود را حفظ کنند و هر نوع گرایش به تفکرات افراطی مانعی جدی در تثبیت درازمدت این کشور می باشد.
علیرغم رشد تفکرات افراطی و نظامی گریی در جنبش اخوان المسلمین ترکیه ، قطر ، مصر ، مالزی ، سودان و بالکان ، نمی توان منکر حضور طیف پراگماتیست های اخوانی نشد. تفاوت در دیدگاههای اخوانی ، شکاف بین پیران و جوانان ، شکاف بین جریان سنتی و تاریخی با جریان مدرن و پراگماتیست وو شکاف بین جریانهای عربی با جریان اخوانی ترکیه می باشد. جریان اعتدالی و پراگماتیست اخوان دارای پایه های نظری تاثیر گذاری نیست و این جریان نوعی واکنش به شکستهایی است که اخوانیها در کشورهای مختلف بخاطر زیاده رویها بدان دچار می شوند. به عنوان نمونه جریانی که با مصطفی مشهور از رهبران مصر شروع می شود ، تاکید دارد ادامه مسیر درگیری با دولت مصر، مسیری «بیهوده» است و از هر لحاظ اخوانی ها در آن متضرر خواهند بود و تبعات سنگینی برای آینده این جنبش خواهد داشت. از این اخوان المسلمین باید با دولت تعامل مسالمت آمیز داشته باشد و البته دولت نیز بالاخره مجبور خواهد شد تا با این جماعت بر روی «میز مذاکره» بنشیند.
جریان دوم اخوان ، جریان «جوانان» عمدتا از دل «کمیته عالی اداری» شکل گرفت که در فوریه 2014 و به ریاست محمد کمال از اعضای دفتر ارشاد تاسیس شد. این جریان به پیگیری رویکرد «انقلابی» برای سرنگونی نظام عبدالفتاح السیسی اصرار دارد. این رویکرد جدید بر پایه بیانیه ژوئیه 2015 بر خلاف رویه تاریخی اخوان المسلمین بر دو مؤلفه «جهاد» و «شهادت» به عنوان نقشه راه پیش روی اخوان تصریح دارد. در برخی شبکه های اجتماعی این جریان حتی شاهد فراخوان هایی برای حمله به نیروهای امنیتی مصر نیز می باشد. این جریان تلاش می کند رهبران قدیمی اخوان همانند محمود حسین را که پس از سرنگونی دولت مرسی، هدایت اخوان را از خارج مصر بر عهده داشته اند به حاشیه براند. جریان شیوخ معتقد است که رویکرد خشونت آمیز اخوان به نظام این مشروعیت را می دهد که با فراغ بال این جنبش را سرکوب کند. عملیات تروریستی که در مصر عمدتا رخ می دهد ، از فعالیت این گروه افراطی حکایت دارد.
راشد الغنوشی رهبر حرکت اسلام گرای تونسی سالها از هواداران تفکرات اخوانی بود ولی او نیز دریافت ، روشهایی که اخوانیها برای کسب قدرت پیشنهاد می کنند به از بین ساختار حکومتهای سنتی در جهان عرب منجر شده و راه را برای حضور کامل افراط گرایان باز می کند. غنوشی در انتقاد از نظریه حکومت اسلامی و سیاسی کردن دین توسط اخوان در نامه به سازمان جهانی اخوان المسلمین نوشت : ” من مسلمان تونسی هستم. تونس میهن من است، و من باور دارم که میهن مساله ای مهم و اساسی و محوری است و اجازه نمی دهم هیچ کس تونسی بودن مرا از من بگیرد، هیچ دشمنی ای علیه تونس را حتی اگر از سوی یک نفر از مخاطبان این نامه باشد، نمی پذیرم. ”
اخوان به دنبال احیای نظریه خلافت است. از دیدگاه اخوانی تمدن غربی تمدن جاهلی و مسیحیت و یهودیت دچار انحراف در عقاید و تفکرات می باشند. سید قطب ایدئولوگ اخوان المسلمین در کتاب ” نشانه های راه ” که مانیفست جریان بنیادگرایی خوانده می شود می‌گوید: ” بشریت امروز در لبه پرتگاه قرار گرفته چون شرق و غرب شکست خورده و اکنون اسلام، آلترناتیوی است که ترکیبی از عقیده و عمل است. راه نجات، تشکیل جماعت پیشتاز است و این جماعت باید در ابتدا جهاد اکبر‌کنند. از نظر سید قطب ، جوامعی که در آنها اسلام و رجوع به قرآن و سنت حاکم نیست ، جوامع جاهلی خوانده می شوند. همه جامعه های یهودی و مسیحی در روی زمین، جامعه ای جاهلی هستند. علت این که این جوامع در تعریف “جامعه جاهلی” داخل اند این است که جامعه های یهودی و مسیحی، گرفتار انحراف در عقیده هستند و خدا را به یگانگی نمی پرستند و برایش شریک قائل هستند. حالا این شریک قائل شدن ممکن است به صورت فرزند خدا شمردن حضرت عیسی باشد یا به خاطر باور به “تثلیث” یا به دلیل باورهای غلط راجع به خدا و رابطه با آفریدگانش. در چارچوب ” جامعه جاهلی” جامعه هایی داخل هستند که مدعی مسلمان بودن اند.
از دیدگاه تنگ نظرانه اخوانیها راه حل بازگشت به اسلام و استفاده از تمامی وسایل حتی با خشونت می باشد.این استفاده از خشونت بخشی از آموزه سید قطب است که بطور وسیعی در جهان اسلام بین گروههای تندرو طرفدار دارد. اخوانی ها دولتهای ملی در خاورمیانه و افریقا را به رسمیت نمی شناسند و وجود این دولتها را نتیجه حکومت استعماری غرب می دانند. در دیدگاه اخوانی دولت یا باید تن به فرمولهای اسلام سازی جامعه دهد وگرنه مبارزه با این دولتها مساله اصلی برای پیاده سازی اسلام است. در اسلام اخوانی مفهوم منافع ملی و هویت ملی جایی ندارد و هدف بازگشت به هویت اسلامی گذشته است. از دیدگاه سید قطب این جوامع و دولتهای ملی و دولتهای غربی مشروع نیستند و در روی زمین دین به مفهوم واقعی حضور ندارد. از نظر سید قطب راه حل توسل به زور برای تغییر وضعیت است. ” بر ما لازم است که از شر جامعه جاهلی و آداب و سنن جاهلی و رهبری جاهلی خود را خلاص کنیم. وظیفه نخستین ما این است که وضعیت کنونی را از ریشه دگرگون سازیم هر چند با استفاده از قوه قهریه باشد. به نظر می رسد که این کار بدون به کارگیری زور امکان پذیر نیست. ”
رابطه تنگاتنگ سیاستمداران و روحانیون بوسنیایی با جریان اخوانی ترکیه و قطر ، از چند جنبه قابل ملاحظه است. نخست این رابطه مبتنی بر جذب کمکهای مادی است و شاید نگاه عمل گرایانه سیاستمداران و روحانیون بوسنیایی را نشان دهد. چاره ای نیز ندارند. مگر می توانند ارتباطی با ترکیه و قطر نداشته باشند؟ این هنر آنها است تا مانع از ورود افراط گری به بوسنی شوند. هر چند ورود پدیده افراط یا تفکرات نئو عثمانی اخوانی ترکیه نیز اجتناب ناپذیر است.دوم فارغ از رابطه سیاسی ، نفوذ تدریجی تفکر اخوانی در جامعه بوسنیایی وجود دارد و اغلب بین روحانیون و سیاستمداران بوشنیاک. این مساله به بی تفاوتی جامعه به مباحث دینی می انجامد. سوم استفاده ابزاری برای جذب دهها جوان بوسنیایی برای نبرد در عراق و سوریه طی سالهای اخیر یک معضل برای این جامعه تلقی شده است. بیش از 70 تا 80 جوان بوسنیایی در قالب داعش ، النصره و القاعده در سوریه و عراق کشته شده اند و بیش از 200 نفر بعد پایان کار داعش به کشور در حال بازگشت هستند. خطر این عده جوان سرخورده و افراطی خطری است که جامعه بوسنی را تهدید می کند.
تعجبی ندارد که در عرصه سیاست خارجی قطر و ترکیه شاهد حمایت این کشورها از گروههای تروریستی در سوریه باشیم. قطریها مدتها است دست به صادرات تفکر افراطی اخوانی در خاورمیانه ، افریقا و بالکان می زنند. شبکه تلویزیونی قطری الجزیره در گزارشهای خبری عمدتا استناد به گزارشهای گروههای شورشی می کند. از نظر این شبکه تلویزیونی و سایر شبکه های بین المللی دولت سوریه دولتی غیر مشروع و شورشیان گروههای رهایی بخش می باشند. این همان تفکری اخوانی عدم رسمیت دولتهای ملی و مبارزه با آنها است. اردوغان چهره محبوب اخوانی ها ، شیوه زمامداری آمیخته از دیکتاتوری ، عوام فریبی و دعوت به اسلام را به نمایش می گذارد. آمار روزنامه نگاران زندانی این کشور بیش از 340 نفر و دهها هزار نفر به اتهام دخالت در کودتای نافرجام گولن در زندانها بسر می برند.
بوسنی و هرزگوین در خطر سلطه گرایشهای افراطی اخوانی ، وهابی و سلفی قرار دارد. روابط رسمی و دوستانه بوسنی و هرزگوین با ترکیه و قطر را باید از جنبه افرطی اخوان جدتا کرد. کمکهای ترکیه و قطر در چارچوبهای متعارف است و منجر به رشد افراط نمی وشد و بطور کلی گرایشهای دینی و سیاسی که حمایت دولتهای ترکیه و قطر را دارند نمی توانند ساختار حاکمیت سکولار بوسنی را تغییر دهند. خطر اصلی در باره جوانان و فرهنگ دینی جامعه بوسنیایی و عادی سازی افراط گرایی است. اخوانی های تندرو به دنبال استفاده ابزارای از بوسنی هستند و در این باره باید مقاماهای بوسنیایی و جامنعه آگاه باشد. تریبون و جایگاه به تندذروها ندهد . خوشبختانه مقامات سیاسی و جامعه اسلامی به خطر گرایشهای افراطی واقف هستند و با آن مبارزه می کنند. عمق حضور جریانهای افراطی در رسانه های مذهبی و فرهنگ عامه زیاد است و نیاز به تحولات عمیق تری است تا خطر افراط گرایی به حداقل برسد.

سعید عابدپور

Show More

Komentariši

Vaša email adresa neće biti objavljivana. Neophodna polja su označena sa *

Back to top button
Close
Close