ناسیونالیسم آلبانیایی و نعیم فراشری

This post is also available in: فارسی (Persian)

سعید عابدپور

نعیم فراشری (1900-1846) به همراه دو برادر دیگر خود سامی و عبدل نقش مهمی در جنبش و حرکت ناسیونالیسم آلبانیایی ایفا کردند. او بکتاشی ، ادیب و اندیشمند سیاسی و بنیانگذار ناسیونالیسم آلبانی است. نیمه اول عمر سیاسی او در خدمت به دولت عثمانی و به عنوان یک ادیب برجسته سپری گشت. وی با حرکت سیاسی ” لیگ پریزرن ” 1881-1878 همراهی کرد و سپس به استانبول عزیمت کرد. او در دوره بیست ساله اقامت خود در استانبول ، به یکی از رهبران برجسته زبان و حرکت برای استقلال آلبانی مبدل گشت. در تکوین تفکر سیاسی نعیم فراشری ، طریقت بکتاشی ، جهان بینی ، گرایشهای دینی و سیاسی و همچنین جنبش ناسیونالیسم برای تعریف هویت آلبانیایی نقش مهمی ایفا کرد.
بکتاشی ها در جنبش دینی و ملی جدید آلبانیاییها در نیمه دوم قرن نوزدهم و اوایل قرن بیستم نقش محوری ایفا کردند. همچنان که رابرت دونیا متذکر می شود ” تفکر رسمی اهل سنت با حکومت عثمانی در پیوند بود و در مقابل تفکرات شیعی – صوفیانه ای قرار داشت که محوریت آن در آلبانی با بکتاشی ها بود و در مقابل این تفکر رسمی قرار داشتند. ( Doja,2000) پس از شورش ینی چریها علیه سلطان در سال 1826 و سرکوب این شورش بکتاشی های زیادی به منطقه آلبانی مهاجرت کردند و این منطقه بتدریج تبدیل به مرکز بکتاشی در بالکان گردید.( Doja, 1998)
بکتاشی ها از قرن سیزدهم در منطقه آلبانی بزرگ حضور داشتند. نقش برجسته ساری سالتوق در اوایل قرن چهاردهم که ازو و جنبش او به عنوان نخستین کوششها در گسترش اسلام از طریق سرزمینهای آناتولی یاد می شود . یکی از هفت مزار منسوب به ساری سالتوق در شهر کرویا قرار دارد . (Schwartz, 26.)
دالیپ فراشری ، عموی نعیم فراشی از افرادی است که با ترجمه کتاب حَدیقَةُ السعدا نوشته ملا محمد فضولی( قرن دهم هجری ) نقش مهمی را در گسترش فرهنگ ماتم و عزاداری در واقعه کربلا ایفا کرد. ترجمه او احتمالا به سال 1842 تمام شد . ترجمه دالیپ که به ده بخش تقسیم شده با یک مقدمه همراه است. او در شعرش تاریخ بکتاشی را در میان آلبانیاییها توصیف می کند، اطلاعاتی که مبتنی بر افرادی چون بابا شمیمی از کرویا و بابا نصیبی ( ناصیبی ) از فراشر است.
برادر دالیپ ، شاهین ( یا شاهینین ) فراشری نیز کار مشابهی را تا سال 1868 به پایان رسانید. اثر وی مختار نامه ( یا به تلفظ آلبانیایی میهتار نامیا ) در باره رشادتها و شجاعتهای مختار در شورش او به تاریخ 7-685 در خوانخواهی امام حسین ع است. این اثر شامل 12 هزار بیت است و دومین اثر حماسی منظوم در باره کربلا و حوادث بعد از آن است. )همان منبع 164-165)
این اشعار حماسی نقش مهمی را در ادبیات مدرن آلبانیایی بازی می کنند. این نوع آثار ادبی ، ژانر حماسی جدیدی را خلق می کند که نعیم فراشری در کربلایا بدان می پردازد. بدینوسیله کربلا نقش مهمی در ذهنیت تمامی آلبانیاییها را در بر می گیرد و کاری که نعیم فراشری در اثر حماسی خود تحت کربلایا بدان می پردازد؛ ادامه سنت ادبی و دینی بکتاشی در نیمه دوم قرن نوزدهم است.
زندگی نعیم متولد 1846 ، در فضای تحولات سیاسی عثمانی ، نگرانی آلبانیاییها و تحت تعلیمات طریقت بکتاشی سپری گشت. او یکی از هشت فرزند حلیل بی و امینا خانم بود. والدین وی تیمار ویا در واقع اقطاع منطقه برات را قبل از آمدن به روستاری فراشر در اختیار داشتند . (Gawrych, 13.) خاندان وی از اجداد امیراهور ایلیاس بی ، فرمانده نیروهای نظامی آلبانیایی عثمانی از ناحیه کورچا بودند. بنظر می رسد اولین فراشری به نام یک تاجر آلبانیایی در تسالونکی ثبت شده باشد. , 13.)-Frashëri ( نعیم در کودکی زبان ترکی عثمانی ، فارسی و عربی را آموخت . تعلیم و تربیت او در فضای تکیه بکتاشی صورت گرفت . وی بعد از فوت والدینش در سال 1865 به ایئونینا Ioannina ) منطقه ای در شمال غربی یونان با مرکزیت شهر اپیروس) رفت. بعدا نعیم در دبیرستان زئوسیمایا به تحصیل پرداخت . وی در این دبیرستان ، زبان یونانی کهن و جدید ، فرانسه و ایتالیایی را یاد گرفت. او برای تقویت زبان فارسی و عربی نزد دو بابای بکتاشی به تحصیل پرداخت. ,(Qosja,34) همانگونه که رابرت الیز یاد آور می شود ” تحصیلات او در یانینا او را به یک نخبه تحصیل کرده قرن نوزدهمی عثمانی و همچنین علاقمند به فرهنگ غربی کرد .” (Elsie,70.)
نعیم از سال 1874 تا 1877 به عنوان کارمند در برات و سپس به عنوان مامور گمرگ در ساراندی به کار دولتی مشغول بود. سال 1875 وی به علت بیماری رماتیسم به منطقه بادن اتریش برای معالجه رفت. وی در وین در هنگام بازدید از موزه بلوروده شمشیر و تابوت اسکندربیگ ، قهرمان حماسه ای آلبانی را دید. این بیماری و اقامت او در وین تحول روحی و سیاسی او را کامل کرد و وی بعد از بازگشت به آلبانی در سال 1881 به لیگ پریزرن ، جنبش برای استقلال آلبانی ، پیوست . او در نشستهای لیگ شرکت می کرد . نعیم ناگزیر به ترک آلبانی و عزیمت به استانبول بود ، جایی که برادرش سامی زندگی می کرد. او از سال 1881 تا زمان مرگش به سال 1900 به وطنش بازنگشت و بهترین آثار ادبی و سیاسی و تاریخی خود را در این دوران به تحریر در آورد. نعیم در استانبول به سال 1884 اجازه نشر مجله دریتا و سپس با نام دیتورا از وزارت آموزش گرفت. وی تلاشی برای فعالیت فرهنگی آلبانیاییهای مقیم مصر ، بلغارستان و رومانی کرد . نگاهی به آثار نعیم نشان می دهد وی از میان بیست و یک اثر تالیفی ، آثار صرفا ادبی و از جمله دستور زبان فارسی ، دیوان شعر فارسی او و سایر آثار مشابه در وهله اول قرار دارند. بخش دوم تالیفات او عمدتا مربوط به تفکر بکتاشی ، تاریخ ، سیاست و بویژه سرنوشت آلبانی است . در نهایت کتابهای تاریخ اسکندربیگ 1898 ، کربلایا 1898 ، تاریخ آلبانها 1899و آلبانی 1902جزو آخرین کتابهای او در سه سال آخر زندگانی وی است.
اندیشه آزادی ، روشنگری و تشکیل دولت مستقل آلبانی در تمامی آثار نعیم بویژه تالیفات مهم او در آخرین سالهای زندگی اش منعکس است.او همانند رومانتیکهای اروپایی به دنبال آزادی انسان از زندگی شهری شلوغ و زیستن در فضایی آزاد است.
” فکر من بالاتر از کوهها و فراتر از شهرها است
رها از نگرانی ، گفتارها و داستانها و هر آن چیزی است که مرا از خود دور می سازد ” ,(2001 Sadrija )
نعیم در محیط و فضای ملتهب و کثرت گرای استانبول در سالهای بین 1880 تا 1900 ، توانست آثار ادبی و سیاسی خویش را خلق کند. او خلاف برادرش سامی ، به استقلال آلبانی ، هویت زبانی و فرهنگی و ترویج تفکر و اندیشه بکتاشی (متاثر از حروفیه ) می اندییشد و تا آخر عمر کوتاهش در این مسیر گام زد. بر خلاف دیوان تخیلات که مجموعه غزلیات او به فارسی و علاقمندیش به تصوف را نشان می دهد ، اشعار او به زبان آلبانیایی سراسر حماسه ، وطن پرستی و تلاش برای کسب هویت سیاسی و دینی است.
” برادران آلبانیایی
برای کسب حکومت
راهی بدان سو داریم
آلبانی را احیا کنیم
آلبانی حیات داشت و در آینده نیز زنده است
ما تا امروز تداوم داشته ایم ” ( Naim Frashëri, Gjuha Jonë)

کربلایا
منظومه حماسی 10 هزار بیتی کربلا یا در زبان آلبانیایی کربلایا ، برجسته ترین اثر نعیم است . این اثر در بیست و پنج بخش تدوین شده که بیست و چهار بخش آن به بررسی عمدتا تاریخ صدر اسلام ، مشکلات جانشینی بعد از پیامبر (ص) ، مصایب و مشکلات امام علی (ع) ، امام حسن (ع) و بویژه حادثه کربلا با شرح کامل و مفضل ، دوران امام سجاد ، فروپاشی بنی امیه و روی کار آمدن عباسیان است. بخش بیست و پنجم در باره آلبانی و هویت سیاسی و دینی آن است. کربلای نعیم فراشری در آغاز کتاب به دوران پیش از اسلام و وضعیت اعراب ، بعثت پیامبر (ص) و تا مرگ خلیفه عثمان می پردازد. بخش دوم در باره بیعت با علی (ع) در غدیر خم و سپس اتفاقاتی اتس که بعد رحلت پیامبر رخ می دهد.
بخش سوم به مشکلات و حملاتی می پردازد که علی ع در هنگام خلافت با آن روبرو شد و علی در این میانه صرفا به دفاع از خود می پردازد. او در نبرد جمل به سال656 علیه طلحه و زبیر جنگید و خلافت وی بعد از این در کل عراق به رسمیت شناخته شد.
در بخش چهارم ، کربلایا به اختلاف بین علی و معاویه پرداخته و به توصیف نبرد جمل می پردازد. قوای معاویه در مرحله ای از نبرد بدون آب می مانند ولی علی با سخاوت اجازه دسترسی آنها به آب را می دهد. در بخش پنجم ، نبرد قهرمانه علی در صفین ، جوانمردیهای او و توصیف شمشیر ذوالفقار اشاره دارد. وی همچنین از قساوتها و نیرنگهای سپاهیان معاویه سخن می گوید که چگونه قرآن را بر نیزه کردند و شرحی از ساده لوحی اوبوموسی اشعری و نیرنگ عمروعاص در قضیه حکمیت ارایه می دهد.
بخش ششم به حوادثی می پردازد که به ترور علی توسط ابن ملجم منجر شد. نعیم این موضوع را با توطئه معاویه در ارتباط می داند. علی در نجف مخفیانه به خاک سپرده می شود ولی او در دل محبان و عاشقانش زنده است. ترورهای بی شماری که علیه امام حسن بوده و نهایتا به مسمومیت و شهادت او منجر می شود در این بخش می آید.
در بخش هفتم ، معاویه از همه بزرگان می خواهد تا با فرزندش یزید بیعت کنند. امام حسن از بیعت سرباز می زند و از مدینه به مکه حرکت می کند. بزرگان کوفه از وی می خواهند به این شهر بیاید. به وی مشورت می شود به کوفه نرود. وی مسلم بن عقیل و دو فرزندش ابراهیم و مختار را برای تحقیق می فرستد. مسلم در کوفه در شرایط بد و منزوی تنها می ماند. بخش هشتم شرحی در باره رویارویی عبیدالله بن زیاد و ابن مسلم است.
در بخش نهم داستان سفر امام حسین به کوفه توصیف می شود. وی در راه کوفه با فرزدق شاعر دیدار می کند و فرزدق از او درخواست می کند به کوفه نرود. امام از خبر شهادت مسلم و دو فرزندش مطلع می شود. او توسط حر بن یزید تمیمی با هزار سوارش متوقف می شود. او ابتدا درخواست می کند تا امام بازگردد ، امام تصمیمی نگرفته و شب هنگام تصمیم به حرکت به سوی کوفه می دهئد.
بخش دهم به آمدن امام به دشت کربلا اشاره می کند و بخشهای دیگر تا بخش بیست و پنج به حوادث بعد کربلا و تاریخ بنی امیه و بنی عباس را به تفضیل می پردازد. فراشری به صف بندی نیروهای سیاسی موافق و مخالف اهل بیت (ع) اشاره کرده و با تحلیلی از معاویه و مروان ، از حکومت این دو خانواده به عنوان یکی از سیاه ترین حکومتهای بعد از اسلام یاد می کند.
در بخش بیست و پنجم نعیم فراشری به عنوان شخص اول صحبت می کند. او اعتقادات بکتاشی را از جمله اعتقاد به دوازده امام و حاج بکتاش را می آورد . او در این فصل اعتقادات خود به عنوان یک بکتاشی را عنوان می کند. “اعتقاد به پیامبری محمد ، به علی وفاطمه و دو فرزندشان حسن و حسین و امام جعفر و این که به جز این امامان ما کسی دیگر را نمی شناسیم و ما همه پیرو و مرید حاج بکتاش ایم که خود مانند علی و بود و باب ورود به شناخت پیامبر ص. از نظر او که انعکایس از تفکرات بکتاشی است ، حاج بکتاش و سایر بزرگان این طریقت نه تنها تجلی امامان و همانگونه که نعیم تاکید می کند ، تجلی علی (ع) هستند ، بلکه اینها نیز خود علی (ع) می باشند که در این زمان و عصر به این شکل تجلی پیدا کرده اند. از اینرو نعیم در جایگاه یک بکتاشی ، خود و ملت آلبانی را در جایگاه علی و حق قرار می دهد ومخالفان هویت و دولت مستقل آلبانیایی را در ردیف معاویه و مروانیان جای می دهد.” (Qerbelaja, Kapp xxv)
در بخش بیست و پنجم کتاب نعیم فراشری می گوید:
“برای نجات آلبانی ، برای سرزمین مادری ، برای زبان آلبانیایی ، برای این که آلبانیاییها متحد بشوند ، برای این که آلبانیاییها در مسیر دانش واقعی ، خیر و خوبی باشند و برای حسن و حسین ع ، برای سرزمین مادری و برای این که شب و روز تلاش کنیم تا نور را به سرزمین مان بیاوریم ، باید تلاش کرد. آلبانی سرزمین حقیقت است و هیچگاه اجازه نمی دهد ما تنها و رها بشویم. خدای آلبانی ما را هدایت کن تا به راه راست هدایت شویم. آلبانی بین مروان و معاویه و حسن و حسین یکی را باید انتخاب کند. بدون حکومت عادلانه آلبانی امکان حیات ندارد. ما معاویه و مروان را داشتیم و علی و فاطمه را نداشتیم. در حکومت مروان و معاویه به ما خشونت و تجاوز شده بدون توسل به علی و فاطمه ، بدون حقیقت باید آلبانی را نجات داد، خدا با ما است و ما دعا می کنیم با شما تا سرزمین مادریمان ، زبان آلبانیایی ، زبان خدا ؛ را نجات دهد و خوبی و خیر و رفاه برای آلبانی آورد. ” ( همان منبع )
کربلایای نعیم فراشری مانیفست دینی و سیاسی او است. او در این اثر ضمن بیان تاریخ اسلام با دیدگاه سیاسی و تحلیلی به صورت حماسه ، بر روی واقعه کربلا تاکید دارد تا مرز بین حق و باطل را از خلال بررسی قهرمانان آن برجسته کند. از نظر نعیم ، کربلا یعنی تداوم مبارزه حق و باطل در تمامی اعصار و او این مبارزه را به زمان حاضر پیوند می دهد و ملت آلبانی را در صف یاران حسین ع و مخالفان آلبانی و بویژه دولت عثمانی را در صف معاویه و مروان و حکومت ظلم و جور جای می دهد.

Show More

Komentariši

Vaša email adresa neće biti objavljivana. Neophodna polja su označena sa *

Back to top button
Close
Close