طریقت نقشبندیه و سیاست در بوسنی و هرزگوین

This post is also available in: فارسی (Persian)

سعید عابدپور

اعضای طریقت نقشبندیه در بوسنی و هرزگونی بنا به گرایشهای سیاسی به دو گروه محافظه کار سیاسی و غیر سیاسی تقسیم می شوند. بطور کلی طریقتهای بوسنایی به شریعت پای بند و اعضای طریقتها ، جزو مذهبی ترین اقشار جامعه می باشند. هیچ طریقتی صوفیانه بدون شریعت در بوسنی و هرزگوین جایگاهی ندارد. پیوند سنتی مسجد و تکیه از میراث دوره عثمانی است و این پیوند استمرار دارد. این دو نهاد اجتماعی هر کدام به شیوه خود در خدمت فرهنگ السامی هستند . البته دو نهاد علما و صوفی ها نسبت به هم انتقاداتی مطرح می کنند . علما ورود افراد متقلب به جرگه صوفیان و ادعاهای نادرست برخی از طریقتها را مطرح می کنند و صوفی ها از بورکراتیزه شدن جامعه اسلامی ، دیانت ضعیف و نبود قرائتی درست از اسلام سخن می گویند. با همه این انتقادها دو نهاد مسجد و تکیه در کنار هم فعالیت دارند و هر دو نهاد بر اهمیت حفظ این موقعیت واقف هستند.
پس از وفات شیخ مسعود ، رهبر طریقت نقشبندیه ، شیوخ جوانی همچون کاظم میلیچ ، لووآن و ادین کوکاویتسا ، که توسط وی به مقام شیخی منصوب شده اند ، تکیه ها و زاویه های جدیدی افتتاح کرده و به برگزاری مراسم ذکر ، سخنرانی و انتشارات مشغولند. این گروه عمدتا تحصیلکرده و مولف و مترجم می باشند. از نظر فرهنگی و اجتماعی گرایش سنتی و گاه مدرن دارند عمدتا فعالیت سیاسی انجام نمی دهند ولی نقش روشنفکری قوی در جامعه دارند. از بین این شیوخ جدید نام ادین کوکاویستا با ترجمه بیش از دهها کتاب از پژوهشگران تصوف و مولفین سنتی مانند شیخ عباس قمی ، سید حیدر آملی ، سید حسین نصر ، ویلیام چیتیک و تالیف دهها کتاب برجسته است. طریقتها معمولا رابطه قابل تحملی را با جامعه اسلامی دارند . با جامعه اسلامی و نهادهای دولتی همکاری می کنند و جامعه اسلامی نیز متقابلا برخی از مساجد را در اختیار این گروه برای اجرای ذکر قرار داده است. چاپ منظم مجله کلام شفا و تالیف و ترجمه دهها کتاب از تصوف و تشیع در راس فعالیتهای تکیه کاچونی در سالهای اخیر قرار داشته است. این گروه با ترجمه کتابهایی مهم مانند نفس المهوم شیخ عباس قمی ، میزان ارادات و علاقه خود به تشیع را نشان داده اند. تاکید عمده آموزه های صوفیانه در بوسنی بر آثار تصوف ایرانی را باید مهمترین وجه این گروه صوفیانه بوسنیایی در بازسازی آن نشان داد.
بخش مهم دیگر فعالیت صوفیان نقشبندی فعالیت سیاسی است . برخی از افراد مرتبط با طریقت نقشبندیه نقش مهمی در جریان انتخابات و یا نهادهای دولتی ایفا می کند. بخشی دیگر در حاشیه جامعه اسلامی و دولت قرار دارند و به دلیل استقلال ، روحیه انتقادی خویش را حفظ کرده اند. از این میان باید از شیخ مدحت چلبیج ، مهمترین منتقد رییس العلما نام برد که به صورت مستقل به فعالیت می پردازد. مدحت چلبیچ روابط نزدیکی با مقامهای سیاسی بوشنیاک دارد و معمولا از حامیان حزب اقدام دموکراتیک در جریان انتخابات است. دیدگاههای او در مخالفت شدید با حزب سوسیال دموکرات است. مدحت چلبیچ در ارتباط با برخی از شیوخ مانند شیخ صالح آقا ، مدرس و مترجم فتوحات مکیه است. صالح آقا مستقل فعالیت می کند و دیدگاهایی در باب سیاست دارد ، هر چند این دیدگاهها محافظ کارانه و سنتی است و او خود را متوجه تدریس و آموزش تصوف نظری می کند. به این جمع می توان شیخ خلیل برزینا و شیخ چولاکویچ در ویسوکو و سایر شیوخ نقشبندیه را اضافه کرد. اینها در ارتباط نسبتا دوستانه با جامعه اسلامی می باشند.
بطور کلی طریقت نقشبندیه و یا خود طریقت ها به عنوان یک نهاد سیاسی فعالیت نمی کنند. آنها معتقدند طریقت باید از سیاست رسمی به دور باشد ولی در عین حال موضع سیاسی خود را داشه باشد، ولی برخی از تکایا بطور مشخص با حمایت احزاب سیاسی مسلمان کانونهایی بری پشتیبانی و حمایت سیاسی و ارایه کادرهای جدید سیاسی هستند. برخی کمی از مسایل سیاسی دور هستند و سیاسی کاری را خطری برای طریق می دانند. شیخ مدحت از رهبران نقشبندیه از معدود روحانیون بوسنیایی است كه دیدگاههای روشنی در باره فعالیت سیاسی و اجتماعی تكیه ها دارد. وی از شاخه خالدیه طریقت نقشبندیه است . ذكری كه در تكیه شیخ مدحت واقع در محل این تکیه در منطقه وراتنیك سارایوو خوانده می شود جلی و آشكار است و ورد را به صورت خفی می خوانند. صوفیها این ذكر را منسوب به علی (ع) می دانند . وی معتقد است تكیه باید نقش فعالی در زندگی اجتماعی بازی كند ,” اصول طریقت راهی برای رسیدن به معرفت است و طریقت چنانجه در مسیر شریعت قرار گیرد تنها می تواند نجات بخش باشد .” تا چند سال قبل فعالیتهای شیخ مدحت در مسجد تسارینا قرار داشت ولی جامعه اسلامی از او خواست تا مسجد را ترک کند. از اینرو مدحت چلبیچ در همان نزدیکی مسجد تسارینا خانه ای قدیمی خریده و تکیه جدیدی را در محله وراتنیک بنا کرد. وی انجمن غیر دولتی به نام انجمن عاشورا تاسیس کرده و بطور منظم فعالیتهای در تکیه دارد. از جمله انتشارات این تکیه ، انتشار کتاب مقتل لهوف و دلایل الخیرات است. نقطه جالب این است جامعه اسلامی بوسنی و هرزگوین نیز انجمن غیر دولتی است .
مدحت چلبیچ ، نقش سیاسی فعالی در انتخابات دوره های گذشته داشته و از حامیان حزب اقدام دموکراتیک است. وی شدیدا دیدگاههای ضد کمونیستی دارد . از سویی منتقد جدی سیاستهای رییس العلمای قبلی مصطفی سریچ بود و چندان رابطه خوبی با مدیران جامعه اسلامی ندارد. وی جامعه اسلامی را سازمانی دیوانسالارانه بزرگ ، غیر مفید و بی محتوا ارزیابی می کند. او سیاست جامعه اسلامی در تبلیغ رسمی اسلام را مغایر با ارزشهای دینی می داند و معتقد است روحانیون باید با علاقه و جدیت بیشتری به تبلیغ دین بپردازند و در این راه صادقانه گام بردارند. روحانیت شغل اداری نیست بلکه با آن باید زندگی کرد . از اینرو رویکرد و اشتغال جامعه اسلامی به سیاست را خطر می داند و معتقد است مهمترین سیاست جامعه اسلامی دفاع از اسلام و ایجاد تسهیلات و شرایطی برای زندگی دینی مناسب مسلمانها است. ورود به سیاست روزمره و اخذ مواضع سیاسی گاه دنادرست خطری برای دینداری مردم است.
وی معتقد است ” تكیه نهادی برای معرفت باطنی است و این نهاد از تعالیم اسلام دور نیست و تنها تاكیدی بر جنبه باطنی تعلیمات اسلامی است و نباید جنبه های اجتماعی و سیاسی دین مورد غفلت قرار كیرد .” مدحت در باره برخورد با تصوف معتقد به “دور بودن از سنت گرایی و اصل كردن تصوف در مقابل شریعت است “و می كوید ” “نباید ابزارگرایانه با تصوف برخورد كرد و باید معتقدانه تصوف را راهی برای تزكیه و تفصیه نفس دانست.”
تكیه مدحت بر مهدویت و انتظار منجی یكی از مواردی است كه وی همواره در سخنانش بدان تكیه می كند . او مهدویت را فلسفه انتظار و فلسفه مبارزه می داند. مهدویت , عاشورا و كربلا و مبارزه سیاسی و اجتماعی علیه كفار و مشركین از جمله مواردی است كه مدحت همواره در سخنرانیهایش بدان استناد می كند .وی در باره تلقی اش از تشیع می كوید ” وقتی از من در جمع شیعی می برسند جه مذهبی داری من می گویم سنی هستم و وقتی درجمع سنی از من می برسند جه مذهبی داری می گویم شیعه هستم “. تشیع در سخنان مدحت چلبیچ ، باطن دین و ولایت می باشد. نقشبندیه بیش از قادریه بر جنبه های سیاسی تاكید دارد و از مهدویت و جنبه های سیاسی تشیع استفاده می كند به عنوان نمونه مدحت معتقد است “زمان ظهور حضرت مهدی (ع) بر اساس تاریخ هجری شمسی خواهد بود و 15 قرن مهلتی كه به امت محمد (ص) داده شده و علی دده بوشنیاك (صوفی بزرگ بوسنیایی در قرن 16 میلادی ) در تفسیر حدیت روح البیان معتقد است كه بر اساس تاریخ هجری شمسی باید محاسبه شود.”
وی معتقد است كه اسلام انقلابی و اصیل اكنون از سمت ایران به سایر نقاط جهان گسترش بیدا می كند و روح تصوف و عرفان نیز از طریق ایران به سایر نقاط جهان كسترش بیدا كرده است . مهمترین تحول ایران كه جهان را تحت تاثیر خود قرار داده “خمینیسم ” است. وی می گوید:”امام خمینی اسلامی را به دنیا معرفی كرد كه در آن معنویت , جهاد و روشن اندیشی جای دارد. باید این اسلام را به شكل مناسبی به جوانان معرفی كرد.” وی معتقد است ” ایران برای حفظ نقش الگویی خود باید به عدالت اجتماعی و اقتصادی توجه بیشتری داشته باشد. در حال حاضر ایران تنها کشور مستقل اسلامی و ایستاده در مقابل ظلم ها و بی عدالتی های جهانی است. این موقعیت را نباید از دست بدهد و نباید مردم خود را ناامید کند. اندیشه امام خمینی همچنان زنده و درخشان بنظر می رسد و باید دوباره به آرمانهای امام خمینی رجوع كرد .” شیخ مدحت اعتقاد دارد بدون تصوف و عرفان نمی توان در برداشت اسلامی تحولی ایجاد كرد وی می گوید ” تصوف در بوسنی درگیر مسایل اجتماعی و سیاسی است و موقعیت آن با تصوف و عرفان ایرانی تا حدودی متفاوت است .ما برای دفاع از اسلام در مقابل كفار و مشركین از ابزار ذكر و ورد و دعا استفاده می كنیم .”
شیخ خلیل برزینا ، شاید در مقطع کنونی مهمترین رهبر نقشبندیه در بوسنی و هرزگوین از نظر سیاسی است. تکیه وی در محله میتاش سارایوو ، فعال است و بسیاری از جوانان به این تکیه رجوع می کنند. او چندین تکیه دیگر در بوسنی از جمله استولاتس ساخته است و فعالیت مستمری بر گردهمایی جوانان و ایراد سخنرانی های پرشور و برنامه های دینی دارد. مجله نشنال جئوگرافی چاپ کرواسی گزارشی از فعالیت محله میتاش منتشر کرده است. در این گزارش آمده، ” مسجد ساراتس اسماعیل ، یکی از قدیمی ترین مساجد بوسنی و هرزگوین و جایگاه حلیل برزینا نقشبندی البوسنوی می باشد ؛ این نام صوفیانه حلیل برزینا ، فرمانده سابق تیپ 7 و فرمانده لشکر یکم بوسنی و هرزگوین است. تکیه میتاش محل تجمع مومنانی است که بدنهای خود را از هواهای نفسانی آزاد نکرده اند و در تزکیه نفس می کوشند . اینجا محل تجمع دکترها ، سیاستمدارها ، تجار و هنرمندان برای شناوری در تجربه صوفیانه و آزادسازی قلب با کمک حلیل برزینا است. تکیه محل تجمع سیاستمداران بوشنیاک است تا راه حلی برای انتخاب مسوولین اجرایی پیدا کنند و سیاست بوشنیاکی را در مجلس و سایر نهادهای حکومتی ترسیم کننند. ”
نخستین سیاستمداری که از این مسجد میتاش برخاسته ، محمد عالیم ، رییس شورای شهر در شهرداری مرکز سارایوو است. دروازه بان سابق تیم سارایوو و تیم ملی امید بوسنی و هرزگوین ، کسی که مدتی در یکی از تیم های ایرانی بازی کرد. محمد آموزش قرائت قرآن را در نزد مرحوم اشرف کواچویچ فراگرفت. سپس در طول ماه رمضان ، محمد موذن مسجد ساراتس اسماعیل شد. در گزارش محله نشنال جئوگرافی از سواستفاده مالی مریدان تکیه در مقامهای دولتی سخن بر زبان آمده است. گزارش می افزاید :” عالیم ، یکی از مریدان این تکیه در حالی که مانند یک مسلمان از عبادات خویش سخن می گوید ، در جای دیگر در مقام رییس شورای منطقه مرکزی شهر همراه با نمایندگان حزب سوسیال دموکرات ، در مرکز یک رسوایی اقتصادی بابت محل تجاری ، رستوران متروپولیس در مرکز شهر قرار گرفته است. برادران زیا و رضا راشدآگیچ ، خود را سخنگویان اموال وقفی در مبارزه برای آپارتمانهای ملی شده می خوانند و به عنوان کرایه مبلغ 400هزار مارک به شهرداری بدهکارند ولی آنها این محل تجاری 200 مترمربعی را با حکمی از شهرداری به امضای محمد عالیم گرفتند. عالیم تنها عضو حزب اقدام دموکراتیک در این مسجد نیست ، وی نه تنها برای نماز بلکه برای مشاوره به مسجد می آید. نمازگزارانی که برای نماز جمعه به این مسجد می آیند ، اظهار داشتند این مسجد محل آنهایی شده که خواهان ترقی و پیشرفت در امور سیاسی و اقتصادی می باشند. به جز عوام که به این مسجد می آیند ، از افرادی که مرتبا به این مسجد می آیند و تا پاسی از شب می مانند باید از سلیمان تیهیچ ، رهبر سابق حزب اقدام دموکراتیک ، نجاد برانکویچ ؛ نخست وزیر سابق فدراسیون ، شفیق جعفراویچ ، نماینده حزب اقدام دموکراتیک در مجلس و غیره می باشند. چنانچه یکی از افراد محل می گوید ، 70درصد آنهایی که به مسجد می آیند ، می آیند تا صرفا دیده شوند. ” مشخصا تکیه خلیل برزینا در سارایوو را بایستی علاوه بر خدمات فرهنگی و دین ، تکیه ای برای حضور و کشب مشروعیت سیاستمداران بوشنیاک دنست.
تا پیش از جنگ ، برزینا رییس اداره کادرهای ذوب آهن زنیتسا بود . وقتی تجاوز به بوسنی و هرزگوین آغاز شد ، حمدیا کولویچ ، رییس دوره جنگ و بعد از جنگ کارخانه ذوب آهن به مقام نخستین فرمانده ذوب آهن و بعدا گردان سوم 303 ، گردان رزمی منصوب شد و برزینا فرد کلیدی لجستیکی این گردان گردید. در پاییز 1992 میلادی ، تیپ هفت مسلمان تشکیل شد . حلیل برزینا در این تیپ به عنوان مسوول لجستیک انجام وظیفه کرد. وی از آغاز با افندی محمود کارالیچ از زینتسا ، افندی سلیمان چلیکویچ از کاکانی و احمد عادل اویچ از تراونیک همکاری کرد. عاصم کورچیچ در 19 نومابر 1992 میلادی به عنوان فرمانده تیپ هفت منصوب گردید ، امیر کوبورا به عنوان معاون ستاد عهده دار مسوولیت عملیات و آموزش بود و امیر تیپ ، استاد حدیث افندی محمود کارالیچ ، بیشتر به دنبال آن بود تا نفرات تیپ تکالیف دینی را انجام داده و حس دینی در تیپ حکم فرما باشد. هدف این بود تا تیپ را تبدیل به نمونه اخلاقی کند تا با معیارهای اخلاقی ارتش در تعارض نباشد. بعدا ، زمانی که مقام فرماندهی را حلیل برزینا برعهده گرفت ، وی مقام فرماندهی و امیری تیپ را در هم ادغام کرد . بعد از جنگ ، برزینا به عنوان فرمانده لشکر یکم مطرح گردید. گرچه به علت بیماری بازنشسته شد ولی همچنان یکی از مهمترین افراد داخل حزب اقدام دموکراتیک باقی ماند. وی را حزب اقدام دموکراتیک برای شورای نظارت بر کارخانه دخانیات سارایوو منصوب کرد . با توصیه برزینا ، که فرد موثق حزب است ، کادرهای تیپ هفتم در مقامهای اجرایی و از جمله وزارت دفاع مستقر شدند.
در زمان جنگ ، مسجد باکیا ، محل گردهمایی اعضای برجسته حزب اقدام دموکراتیک از حسین ژیوال تا امیر زلیچ ( مدیر یتیم خانه بیلاوه ) بود. ورود به چنین محافلی سخت بود و نخبگان به آن حق ورود داشتند. مسجد باکیا از حلقه های قدرت تصوف و احزاب سیاسی بوشنیاک به مدت زیادی بود . در این مسجد تصممیات مهم برا ی سیاست ، دین ، اقتصاد ، ورزش و فرهنگ گرفته می شد . در نشستهای مسجد باکیا بطور مداوم ، یوسف پوشینا ، رییس سابق فدراسیون فوتبال ، مصطفی موذن اویچ نخست وزیر فدراسیون ، احمد پاشالیچ، انس کاریچ و دیگران شرکت می کردند. شمار زیادی از تجار و افراد اقتصادی ، عضو این گروه درویشی بوده و در بسیاری از هیاتهای امنا شرکت دارند. محمد ژیلیچ ، که زمانی فرد اول پلیس فدراسیون بود ، به این مقام از برکت حلقات درویشی منصوب شد ، وی را عزت هاجیچ ، درویش و از اعضای حزب اقدام دموکراتیک توصیه کرد. حاجی فواد شه بایراکتارویچ ، رهبر جریان باکیا بود که چند سال قبل فوت کرد و اکنون این حلقه فکری همچنان فعال است. بخش مذهبی حزب اقدام دموکراتیک با باکیا در ارتباط است. مسجد باکیا به عوان یک تکیه کاملا سیاسی فعالیت مستمر و تاثیر گذاری در سیاست بوشنیاکها دارد.
تکیه های نقشبندی ویسکو ، از اهمیت بالایی برخوردارند. در حدود 7 تا 8 تکیه در شهر ویسکو و روستاهای اطراف آن فعال است . این منطقه اقتصادی موفق ، جایگاه طبیعی احزاب مسلمانی چون حزب اقدام دموکراتیک و حزب برای بوسنی است. احزاب از طریق کادرهای خود در تشکیلات شهرداریها ، کانونتها و دولت فدراسیون به فعالیت طریقتها کمکهایی می کنند. منطقه ویسوکو مهمترین کانون تکایای نقشبندیه بعد از سارایوو است. حضور تکایای نقشبندیه در اکثرا شهرهای منطقه فدراسیون بوسنی ، بیشتر به جنبه فرهنگی و تمدنی حضور مسلمانها در اینمناطق کمک می کند. در غیاب نقش فعال اعضای جامعه اسلامی ، معمولا دراویش و علاقمندان به تصوف نقش مهمی در فرهنگ و سیاست ایفا می کنند. دهها پژوهشگر و نویسنده علاقمند به تصوف با نگریش عمیق تر از روحانیون رسمی به فعالیت دینی و ادبی می پردازند. تاکید بر حفظ سنتهای دینی و ادبی دوره عثمانی و رجوع به تصوف خراسانی عمدتا رویکردی است که از سوی اعضای نخبه نقشبندیه صورت می یگرد. باید از سهم بزرگ انتقال فرهنگی در دوران سی ساله اخیر و ترجمه دهها اثر کلاسیک فارسی د باره تصوف و ادبیات فارسی نام برد که حاصل تلاش دهها پژوهشگر علاقمند به تصوف است.
در فعالیتهای طریق نقشبندیه بوسنی و هرزگوین به تفاوتهای آن با نقشبندیه ترکیه بایستی اشاره کرد. طریقت نقشبندیه بوسنیایی به دلیل سابقه تاریخی روحیه و حس میهن دوستی بوسنیایی را تبلیغ می کند. هیچ ارتباطی بین حس میهن دوستی بوسنیای و تعلق به عثمانی در این تکیه جای ندارد . از اینرو ترکیه در دوران بعد جنگ به دنبال گسترش نفوذ صوفیانه از طریق ایجاد تکیه های نوینی در بوسنی و هرزگوین بوده است. از نظر تعلقات و اعتقادات دینی طریقت نقشبندیه درکی متفاوت از تاریخ اسلام و مسایل اعتقادی و فکری دارد و در این خصوص تفاوتها ونگرشها بسیار متفاوت و متضاد است.

Show More

Komentariši

Vaša email adresa neće biti objavljivana. Neophodna polja su označena sa *

Back to top button
Close
Close