ایاصوفیه ؛ کلیسا ، موزه یا مسجد؟

تبدیل فرصت تمدنی به تنش دینی

تصمیم اردوغان برای تبدیل موزه ایاصوفیه به مسجد موجب واکنشهای متفاوتی شده است. در حالی که موج مخالفت با این تصمیم از سوی مسلمانان بالکان و اروپا ابراز می شود ، دکتر ولایتی در مصاحبه ای  به استقبال ازین تصمیم  پرداخته است . دکتر ولایتی اخیرا در مصاحبه ای با روزنامه همشهری ضمن حمایت از تبدیل ایاصوفیا به مسجد گفته اند ، این مساله نشان ابراز علاقه مردم ترکیه به اسلام است. و اگر انتقادی نسبت به تبدیل موزه ایاصوفیه به مسجد وجود دارد ، باید تمام موزه ها قبل از سال 1942 به مسجد و کلیسا تبدیل شوند.

شنیدن چنین استدلالی از طرف شخصیتی که صاحب قلم و کتابهای در باره تاریخ ایران و مسلمانان است ، موجب حیرت می باشد. نکته انتقادی به سخنان دکتر ولایتی این است که هیچگاه در سنت اصیل دینی بویژه در ایران دوره اسلامی شاهد تبدیل بنای دینی مسیحی و یهودی به مسجد نبوده ایم. شاید این مساله در تاریخ اموی ، عباسی و عثمانی رخ داده که بعضا بنای دینی مسیحی یا یهودی به مسجد تبدیل شود. بنابراین مساله تاریخی است و دینی نیست. پیام قرآن کریم  اصل احترام به ادیان است و این  سخنی خالی از محتوا نیست. یعنی پیروان و معابد ادیان مورد احترام اسلام می باشند. هر گونه تعرض به بنای دینی دیگر می تواند موجب تحریک احساسات شود. احترام به  بناهای دینی اصلی استوار در طول تاریخ اسلام بوده و بروز استثنائاتی ازین قبیل آن اصل را ازبین نمی برد.

 رفتار خلیفه دوم عمر در جریان فتح اورشلیم نمونه ای بر رفتار مبتنی بر تعالیم اسلامی است. زمانی که قشون مسلمانان این شهر را فتح کردند ،عمر دستور به پاکسازی معبد دینی یهودی در این شهر کرد و زمانی که ازو خواستند تا مسجد را بر روی یک معبد دینی یهودی بسازد، وی نپذیرفت و دستور ساخت مسجد قبه الصخره را کنار سنگ معراج داد.

عملکرد اردوغان در طی 17 سال اخیر ، او را به یکی از رهبران اسلام گرای افراطی تبدیل کرده است.  سیاست خارجی ترکیه  در این سالها از  تجاوز به سوریه، حمایت از دهها گروه تروریستی ، همکاری با داعش در جریان خرید نفت و مداخله نظامی در لیبی سیاست خارجی مبتنی بر تفکر نوین عثمانی را نمایش می دهد. عثمانی گرایی اردوغان بر دو محور تفسیر ایدئولوژیک اخوانی و پان ترکیسم قرار دارد. تاکید اردوغان مبنی بر این که ایاصوفیه قبلا مسجد بوده از یک تجربه تاریخی نادرست شکل می گیرد. محمد فاتح تنها دو روز بعد از فتح قسطنطنینه ، با گرفتن امضا از چند روحانی ارتدوکس مسیحی در آن شرایط رعب آور ، تغییر کلیسا به مسجد را انجام داد.

در شهر زیبای استانبول صدها مسجد زیبا از دوره عثمانی و معاصر وجود دارد. تنها در پنجاه متری ایاصوفیه ، مسجد بزرگ سلطان احمد وجود دارد و این تصور که در استانبول برای نمازگزاران جای کافی وجود ندارد ، استدلال ضعیفی است. تبدیل ایاصوفیه به مسجد یعنی از دست  دادن فرصت تاریخی گفتگوی فرهنگی و تمدنی و تبدیل این فرصت به تهدید. برخی کشورها از جمله روسیه اعلام کرده اند ، تبدیل ایاصوفیه به مسجد مساله داخلی ترکیه است. از سوی دیگر اردوغان می گوید بازگشت ایاصوفیه به مسجد ، مقدمه آزادی بیت المقدس است. اگر شیطنت های اردوغان را ندیده بودیم ، شاید می توانستیم به سادگی این سخن وی را بپذیریم. ولی وقتی می دانیم ایشان پدر معنوی و مادی دهها گروه تروریست در سوریه است و بخوبی از دین به عنوان ابزار سیاسی عثمانی گرایی نوین استفاده می کند و بنابراین متوجه فریب کاری ایشان و موضع روسیه می گردیم. اگر مساله ایاصوفیه مساله داخلی است ، فردا نیز در جریان تلاش صهیونیستها برای تغییر مسجد قبه الصخره به معبد سلیمان آن نیز مساله داخلی عنوان خواهد شد.

ایاصوفیه ، مهمترین بنای مسیحیت شرقی ، همانند سایر بناهای مهم دینی تعلق به چند روحانی یا متولیان آن ندارند تا با امضای ورقه ای مالکیت آن را تغییر دهند. مسجد ، کلیسا و کنیسا خانه خدا هستند و هیچکس نمی تواند بر آن مالکیتی داشته باشد. کلیسا در الهیات مسیحی تجسم قدرت و حضور خداوند است. بناهای دینی متعلق به فرهنگ و تمدن جهانی هستند. آیا می توان با پذیرش استدلال اردوغان ، تغییر چند مسجد در بالکان را به کلیسا پذیرفت؟ آیا می توان در جریان مسجد بابری که هندوها بخش بزرگی از مسجد را اشغال و تبدیل به معبد نموده اند با هندوهای متعصب موافق بود؟

در این باره بهترین روش همان نگاه داشتن ایا صوفیه به موزه بود و چنین می توانست اردوغان ازین فرصت برای منافع سیاسی خویش نیز سود بجوید. اکنون با تحریک بخشی از جمعیت ترکیه او موفق شده با موج سواری بر روی موج دینی موقعیت سیاسی خویش را در دوران بحران و بیکاری 22 میلیون شهروند ترکیه و در دوران تضییع حقوق مدنی و آزادیهای سیاسی تضمین کند.

نگاهی به تاریخ ساخت کلیسای ایاصوفیه نشاندهنده قدمت و اهمیت فوق العاده این بنای دینی است.

نخستین بار کنستانتین ، امپراطور بیزانس سال 326 اقدام به ساخت کلیسایی به  نام هاگیا سوفیا (حکمت الهی)  کرد. ده سال پس از آغاز ساخت کلیسا ، کنستانین می میرد و عملیات ساخت کلیسا ناتمام می ماند.  ادامه ساخت کلیسا را پسر کنستانین ادامه و نهایتا سال 360 میلادی به اتمام می رسد. بنای اولیه این کلیسا ، سه طبقه بود و همانی است که بعدها بنای بزرگتر کلیسا بر اساس افزودن مساحت و طبقات ایجاد شد. کلیسا در ابتدای قرن پنجم  دچار آتـش سوزی شد و تئودور شاه بیزانس (450-408 ) کلیسای ایا صوفیه را مرمت و بر طبقات آن افزود. مرمت کلیسا به سال 415 میلادی تمام شد ولی  بازهم دچار آتش سوزی شد.

یوستینین ، شاه بیزانس به سال 532 میلادی تصمیم به بازسازی ایاصوفیه پرداخت و با گسترش این بنا شاهکار معماری مسیحیت ارتدوکس بیزانس را خلق کرد . در دوران یوستینین قدرت امپراطوری وی گسترده تر از حکام گذشته بیزانس بود. وی کلیساهای زیادی را در قلمرو بیزانس بنا کرد ولی ایاصوفیه برایش به عنوان نماد و سنبل مسیحیت و قدرت بیزانس اهمیت بیشتری داشت. کلیسایی که وی بر سر محل تولد حضرت عیسی ع در بیت اللحم بنا کرده ، همچنان قرنها استوار مانده است.   یوستینین ، متکلم مسیحی نیز بود و ازو چندین رساله بر جای مانده است. سال 553 میلادی وی شورای پنج نفره کلیسا را تشکیل داد. موقعیت و جایگاه یوستینین در مسیحیت چنان بود که بعد از مرگش به عنوان  مقدس اعلام شد و تصویر او در ایاصوفیه نقش بست.

مرمت و ساخت بخشهای جدید ایاصوفیه با دستور یوستینین توسط بهترین معماران عصر انجام شد. بیش از صد معمار و ده هزار کارگر شش سال تمام از تمامی بیزانس جمع شده به خلق ایاصوفیه پرداختند. نهایتا کلیسا به سال 537 میلادی با همه عظمت و زیبایی معماری آن افتتاح شد. وی در هنگام افتتاح کلیسا جمله ای بیان کرد : ” سلیمان ، زنده ماندم تا ببینم.” اشاره به حضرت سلیمان ع که بر اساس روایات توراتی ، او معبد هیکل را بنا کرد. ایاصوفیه بزرگترین کلیسای جهان است. بیش از 7500 مترمربع وسعت آن است و طول آن 77 متر و عرضش 71.7 متر می باشد. ارتفاع بزرگترین گنبد آن از سطح زمین 54 متر است و عرض این گنید 32 متر می باشد. نخستین بار به سال 558 میلادی در جریان زلزله ، گنبد مرکزی این کلیسا تخریب شد . یک معمار از جزیره مالت ، گنبد را بازسازی و بزرگتر از قبلی می سازد. ایاصوفیه دارای پنج گنید ، یکی مرکزی و چهار تای دیگری و دو گنبد نصفه است.  این گنبدها در کل با آن عظمت ، ارتفاع و نقاشی های بازالیک نمایشی از جهان عالی و عظمت مسیحیت می باشند. در ساخت دیوارها از سنگهای محکم ، سرب مذاب در گل مخصوص برای پیوند سنگها و استحکام دیوار استفاده شده تا در مقابل زمین لرزها ، مستحکم باقی بماند. نقاشی های داخلی دیوارها و گنبدهای کلیسا ، زیبایی و عظمت کلیسا را چندین برابر کرده است. از نقاشی حضرت مریم ع با حضرت عیسی ع نوزاد تا سایر بزرگان کلیسا و بیزانس ، هر کدام در جایگاه خود بیانگر تاریخ مسیحیت است. از نظر عقاید کلیسایی ،این موزاییک ها و نقاشی ها نمایشی از جاودانی متافیزیک مسیحیت و کلیسا است ، جلوه هایی از حضور الهی و وحی می باشد. نقشی حضرت مریم ع در لباس سیاه نمایانگر  انسانی است که عیسی ع آن را می پذیرد و انسانیت را از فروپاشی و سختی ها نجات می دهد.

موزاییک نقاشی بالای درب شاهانه کلیسا ، شاه لاو ششم را نمایش می دهد. او مقابل پاهای عیسی ع خم شده و با دستان باز حالت توبه درخواست عفو و بخشش و  پذیرش استغفار دارد.  چهره نورانی و محبت آمیز عیسی ع با حال دست راست ، نشانی از عفو و بخشش شاه لاو را دارد. نقش حضرت مریم ع بر بالای شاه لاو ، نشان ازین دارد که حضرت مریم ع واسطه بخشش او از عیسی ع است. سایر نقاشی های کلیسا ، اثراتی از تاریخ پادشاهی بیزانس از ابتدا تا آخر دارد.

کلیسای ایای صوفیه مهمترین بنای دینی مسیحیت شرقی ، در طی قرنهای مختلف دچار حوادث مختلفی شد. در سال 1204 ، باندهای صلیبی کلیسا و قسطنطنینه را غارت و این شهر تا سال 1261 تحت اشغال صلیبی ها بود. بعد از جنگهای صلیبی این کلیسا نتوانست شکوه و عظمت گذشته را بازیابد. در 29 می 1453 ، سلطان محمد فاتح در راس قشون عثمانی قصطنطینه را فتح کردند و تنها دو روز بعد این مهمترین کلیسای مسیحیت شرقی به مسجد تبدیل شد. در طول دوره عثمانی چهار مناره به کلیسا افزوده شد و آثار هنری مسیحی با گچ پوشانده شد. ایاصوفیه تا 1935 مسجد بود و در این سال به موزه تبدیل شد.

Show More

Komentariši

Vaša email adresa neće biti objavljivana. Neophodna polja su označena sa *

Back to top button
Close
Close