اسلام در منطقه دالماتسیای کرواسی در زمان عثمانی

This post is also available in: فارسی (Persian)

شفکو عمرباشیچ

صحبت از اسلام و مسلمانان كرواسی در زمان حكومت ترکان عثمانی بدون ذکر منطقه ایموتسكی و ساحل ماکارسکا ( منطقه دلماتسیا ) اشتباه بزرگی است. تركها ایموتسكی را سال 1493 میلادی فتح و در مدت چند ماه تمام مناطق اطراف آن از جمله پرولوژاتس، ورگوراتس، زادواریا و سایر مناطق بدست آنها افتاد، در مدارك و اسناد از شمار زیادی امامان جماعت، عالمان و خادمان دین از منطقه ایموتسكی و اطراف آن نام برده شده است. این منطقه فتح شده در چهارچوب سنجاك هرزگوین قرار داشت. ایموتسكی در اولین سالهای حكومت تركها متعلق به قاضیلوک ( منطقه ای که از حکومت برای آن قاضی منصوب می شد ) درینا و سپس از سال 1519 جز قاضیلوک موستار بود. ایموتسكی سال 1562 میلادی به قاضیلوک مستقلی تبدیل و از آن پس چند قسمت از هرزگوین و دالماتسیا جزء آن شدند. چند قاضی ایموتسكی كه در آرشیو تركها از آنها یادشده: خلیل فرزند حسین (1576 میلادی) . مصطفی فرزند نصوح 1581 ، رسول 1584، ه. حسین لیستچیچ 1599 ، و در میان آخرین قضات حسین 1672 ، محمد 1673، حسین 1683 و علی 1695 بودند. بعضی از نایب قاضی ها ایموتسكی همزمان درموستار و گوراتس انجام وظیفه و محاكمات و مسائل قضایی ساكنان آن زمان محل را حل می كردند. به عنوان مثال در ورگوراتس سال 1588 عبدی فرزند مصطفی و درماكارسكا سال 1644 خلیل انجام وظیفه می كردند.
بر اساس مدارك موجود در این منطقه پذیرش اسلام از سوی ساكنان محل بصورت انبوه و شدید نبوده و به احتمال زیاد بدین خاطر كه دراین نواحی افراد ثروتمند بزرگی زندگی نمی كردند. می دانیم كه ثروتمندان در نواحی تحت حكومت تركهای عثمانی بخاطر حفظ اموال و دارایی خویش اسلام را می پذیرفتند. اسنادی در مورد پذیرش اسلام از طرف ساكنان آنجا وجود دارد. شخصی بنام حسین فرزند یوان اهل پریموریه اسلام را پذیرفته اما خواهرش آنجلیا مسیحی ماند. حسین پس از مرگ پدرش یووان املاك و دارایی او را بدست آورده در حالیكه خواهرش چیزی به ارث نبرد. چند خانوار مسلمان در قرن 16 میلادی در ماکارسکا اقامت دائمی داشتند. 5 زن و مرد در سال 1603 در برلیم مسلمان شدند. شخصی بنام حسین فرزند رادویه سال 1630 میلادی تاكستانی در پوداتسا داشت. رضوان برادر نیكولا بخاطر اینكه قادر به زندگی در محیط مسیحی نبوده ژیووگوشیچ را ترك و به نزدیكی لیوبوشكا كوچ كرد. فردی مسیحی اهل اراخ نزدیكی ورگواتس سال 1630 میلادی اسلام را پذیرفته و نام موسی را برگزید. حوالی سال 1633 میلادی چند مسلمان كه فرزند نیكولا بوده در استوك زندگی می كردند. یاكوو فرزند مارتین سال 1645 میلادی اسلام را پذیرفت. محمد فرزند ماركو در زاستروگ و یوزو از دیلای – سوتیكوویچ اهل ایموتسكی سال 1518میلادی به اسلام گرویده و یاوز سلیمان بیگ نام گرفت. او كاپتان لیوبوشكا ( مسوول امنیتی شهر ) بوده و نسب كاپتانوویچ های لیوبوشكی به او می رسد. نقشه ای در موزه تاریخی زاگرب وجود داشته كه مسجد و چندین ساختمان اداری ایموتسكی در آن ترسیم شده است. مسجد بر اساس این نقشه در پایین قلعه توپانا و در بالای جزیره مودرو قرار داشت. یوسف افندی در میان اولین امامان جماعت ایموتسكی قرار داشت كه دارای اقطاعی ( زمینهای واگذار شده از طرف حکومت ) به ارزش 1400 اكچی بود. به غیر از یوسف افندی از عمر افندی، خاطب محمد افندی، معلم حاحی محمد اروچ و خیلی های دیگر نام برده شده است. ابراهیم دورمیشوویچ، عمر كورت، مصطفی زوری، مصطفی كارینداشویچ سال 1619 میلادی در ایموتسكی زندگی می كردند. آنها مسجد و گورهایی برای خادمین مسلمان ساختند. مسجد در محل كلیسای ارتدوكس كنونی قرار داشت. مسلمانان در زمان جنگهای كاندی گلاونیا را ترك و به بانیالوكا رفتند. خانواده مسلمان اسمایچ در استودنیتسا نزدیكی ایموتسكی زندگی كرده كه هنگام جنگ كاندی به بوسنی و اطراف دبوی نقل مكان كردند. امروزه در آنجا مسیحیانی كه دارای نام خانوادگی اودوویچیچ بوده از نوادگان مسلمانان دوران حكومت عثمانی هستند.
هنگام حكومت تركها در گلاونیا چندین برج سه طبقه ساخته شد. یكی از آنها برج كادیویچ كه در مالكیت قاضی ایموتسكی بوده و سپس از سال 1717 میلادی بدین نام خوانده شد. نزدیكی آن برج جامونین قرار داشته كه در تملك مسلمانان بوده و دولت ونیز آن را به كشیش ارتدوکس محلی بخشید.
خانواده های مسلمانی از جمله چیزمیچ، فاضل اگیچ،‌مرچانی، نشییچ، در محلی بنام پرولوژاتس در هفت كیلومتری شمال غربی ایموتسكی زندگی می كردند. این خانواده ها احتمالا مسیحی بوده و سپس اسلام را پذیرفتند. آنها مسجد و مكتبی در كنار هم ساخته اما محل دقیق آن معلوم نیست. از امامهای جماعت آنجا از خلیل افندی و مامی افندی در سال 1629 نام برده شده است. هنگامی كه ونیز سال 1717 میلادی پروكوژاتس را فتح كرده اكثر مسلمانان به آنجا گریخته و آنهایی كه مانده بزور مسیحی شدند.
امروزه نیز بسیاری از نام خانوادگی ها در ایموتسكی مانند شچیر در روستای ازمیوتسا نزدیكی پوبای، قبیله مسیحی شابیچ در ازمیوت، خانواده ای بنام خانوادگی جوزل در ویتیانی و سایرین بوده كه حاكی از مسلمان بودن اجداد آنها دارد. ونیز سال 1717 هنگامی كه این نواحی را تصرف كرده آنرا به خانواده دراشكویچ هدیه كرد. خانواده های مسلمان زیادی كه پس از سقوط ایموتسكی آنجا را ترك نكرده بزور مسیحی شدند. به عنوان نمونه کشیش فرا استیپان ورلیچ در تاریخ 12 فوریه سال 1720 میلادی 11 مرد و دو روز بعد 12 زن مسلمان را بزور مسیحی نمود. فرانسیس کن ها در 16 دسامبر 1720 میلادی 37 مسلمان را مسیحی كردند. این مسلمانان هنگام غسل تعمید اسم جدید گرفته و امروز نیز می توان اسامی اصلی آنان را در آرشیو صومعه فرانسیس کن ایموتسكی یافت. تركها 224 سال تمام بر منطقه ایموتسكی حكومت و تاثیر قابل ملاحظه ای بر معماری، زبان، آداب و رسوم و سایر جنبه های زندگی آنجا گذاشتند.
تركها ماکارسکا در کناره دریای آدریاتیک را سال 1498 میلادی فتح و در آنجا شهركی بنا نهاده ‌و ماکارسکا را به محل تجارت دریایی و بندرگاه كشتی ها و قایق ها تدبیل كردند. امین ها ( حاکم ) ، نگهبانان و مامورین بطور دائمی در قلعه آنجا زندگی می كردند. خیرالدین معمار سازنده پل معروف موستار اواسط قرن 16 میلادی در مكارسكا بسر می برد. او سال 1568 میلادی قلعه آنجا را طرح ریزی كرد. خیرالدین سال 1567 میلادی دستور رفتن به سنجاك هرزگوین و ساختن قلعه آنجا را دریافت كرد.
در میان امین های ماکارسکا محمد 1555 میلادی، مصطفی 1565 ، سلیم چلبیا 1593، بوداك 1600و چیوان آقا 1611 از همه معروفتر بود. آخرین امین ها عبارت از: سلیمان 1679، احمد آقا و محمد آقا و علی آقا 1680، ابراهیم آقا و مصطفی آقا 1681، بایزید آقا و بایرام آقا 1682، صفر آقا 1683، و علی بیگ زادیچ بودند. ماکارسکا در تاریخ 14/1/1684 میلادی به دست ونیز افتاد. چندین خانوار مسلمان بطور دائم در آنجا اقامت و دارای خانه، اموال و املاك بودند. طبق سندی كه از زمان امین علا آقا بجای مانده سال 1629 میلادی یكی از اهالی مسلمان ماكارسكا به كلیسای آنجا وارد و با صدای بلند اذان گفته، كه كشیشان و روحانیون او را از آن محل بیرون راندند.
مدرك و سند موثقی ازتعداد دقیق مسلمانان در منطقه ایموتسكی و شهر ساحلی ماكارسكا در دست نیست. ما در اینجا از کتاب كالیچ که مجموعه اطلاعاتی را در این خصوص جمع آوری و سال 1980 میلادی به چاپ رسانده و در كتابخانه دانشكده دینی كاتولیك زاگرب یافتیم، نمونه هایی می آوریم. در این اثر ‌آمده كه كاتولیكهای این نواحی اكثریت مطلق یعنی حدود 95 درصد اهالی را تشكیل و تعداد مسلمانان ناچیز و قابل اغماض بود. منابع ترك نیز به اندك بودن تعدادمسلمانان در این ناحیه اشاره كرده، اما اینقدر هم ناچیز نبودند. مسلمانان ایموتسكی با وجوداینكه اندك بوده باز هم تاثیر قوی در اهالی بخصوص درزمینه های زبان، شعر، فرهنگ وادارات گذاشتند. طبق گفتار گردآورنده اثر كالیچ ساكنان كنونی ناحیه ایموتسكی در محاورات روز مره خویش حدود 370 كلمه تركی را بكار می بردند.
هنگامی كه تركها در ناحیه زابیوكووابی و ساحل ماكارسكا حكومت داشته در آنجا تعداد زیادی ادیب تحصیل كرده مسلط به چند زبان زندگی می كردند. احتمالا یكی از این ادیبان شعر عاشقانه زن حسن آقا را سروده است. این شعر داستانی عاشقانه غم انگیز از این دوران است.
اكثر محققین حدس می زنند این اثر در سالهایی بین 1560 تا 1717 میلادی یعنی هنگام آمدن تا رفتن تركها به این ناحیه روی بوجود آمده است. همچنین احتمال سرودن این شعر در زمان جنگهای کاندی 1645 تا 1669 میلادی بیشتر است. چهار احتمال در مورد شخص حسن آقا وجود داشته و جالب ترین آنها این است كه حسن آقا عرپ اویچ فرد مورد نظر است. او در اواخر جنگ كاندی و در تاریخ 17 مارس 1669 میلادی و مقابل برج پولتنیتسا در جنگ با نظامیان ونیزی كشته شد. احتمال این است نام زن حسن آقا فاطمه بود . بطور موثق می دانیم این اثر نخستین بار توسط ا. فورتیس در كتاب سفر به دالماتسیا كتاب اول به دو زبان ایتالیایی و كرواسی سال 1774 در ونیز چاپ و منتشر نمود. احتمالا فورتیس شعر را در اولین دیدار خود از زاگورای دالماتسیایی شنیده بود.
شعر دیگر و خیلی مهمی كه شبیه به زن حسن آقا بوده درناحیه ایموتسكی نوشته شده در باره دختری به نام امینا است. دیزدار (قلعه بان ) گوریتسا دختری بسیار زیبا بنام امینا داشته كه آوازه جمال او در تمام اطراف پیچیده بود. وی قد بلند و رعنا، شلواری حریر بر پا ، جلیقه طلادوزی بر تن و كلاه طلا دوزی بر سر داشت. امینا سه ردیف گردنبند طلا بر گردن و بر گیسویش یك ردیف مروارید بود. كفشی به ارزش صد سكه طلا به پا می كرد. مویو پسر ‌آقای ( برزگ ) ایموتسكی كه سواركاری حاذق و جنگجو بی محابا بوده، عاشق وی می گردد. همزمان در رونوویچ خلیل پسر بیگ زندگی می کرد و پدر و مادر آمینا به او قول ازدواج با دخترشان را می دهند. مردم برای مراسم عقد و جشن عروسی زیادی در دشت مقابل كلیسا گرد آمده و مشغول رقص، آواز، شادی و پایكوبی می شوند. داماد و رقیب او در حلقه پایكوبان دست در دست یكدیگر داشتند. با شلیك ناگهانی تفنگی دوئل بین این دو تن آغاز می گردد. آنها شمشیر از نیام گشیده و به هم حمله می کنند.. مویو بخاطر مهارت و قدرت خود بر خلیل غلبه و او را به قتل می رساند. او سپس سوار بر اسب و آواز خوانان بسوی خانه امینا تاخته، عروس را بر ترك خود نشانده و به منزل می برد. این واقعه در سال 1711 میلادی اتفاق افتاد. هر سال عده زیادی بخاطر بزرگداشت و یادواره این واقعه در اسپانو و دشت مقابل گوریتسا گرد آمده و تمام روز را به رقص و پایكوبی سپری می كنند .
مداركی در باره حكومت تركها بر ناحیه ایموتسكی طی سالهای 1477 تا تا 1717 میلادی در چهار صومعه (زاوستروگ، ماکارسکا، دومیش و بوژگا) در 879 فهرست و اكثرا به زبان تركی و مقدار كمی بزبان بوسنیایی وجود دارند. اكثر این مدارك شامل عهد نامه سلطان، فرامین، خط شریف، مراسله ها، تذكره ها ، برات ها و حجت ها می باشند. معروف ترین این مدارك سندی است كه به پیامبر خدا (ص) نسبت داده شده است. این سند در اندازه 43*58 سانتی متر و در قابی از طلا بوده و امضای بیست تن از اصحاب: علی بن ابی طالب ، ابوبكر ، عمر ابن خطاب، عثمان بن عفان، ابوالدردا ، ابو هریره، عبدالله بن مسعود،‌عباس ابن عبدالمطلب،‌ فضل بن عباس، زبیرانی عوام، مسلم بن قریش ، حارث ابن ثابت، عمار ابن یاسر، زیاد بن ثابت ، عبدالله ابن عمر و تنی چند كه اسمشان قابل خواندن نبود، گفته می شود حضرت محمد (ص) این سند را به راهبان اهل سینا به عنوان ضمانت نامه آزادی دینی برای تمامی مسیحیان داد. برخی این مدرك را غیرموثق می دانند. قابل قبول تر است كه سند را خلیفه دوم عمر بن خطاب صادر کرده و آن هم زمانی که بزرگان مسیحی شخصا شهر اورشلیم را در سال 17 هجری قمری به او تسلیم كردند و یا كمی بعد هنگام دیدار از شام صادر شده است. این سند به زبان عربی در صومعه مسیحی اومیش قرار دارد و چگونگی رسیدن سند به این ناحیه و صومعه بر ما پنهان می باشد. دكتر فرا كارل یورشچ فهرستی از اسناد و مدارک ترکی در صومعه فرانسیس کن ناحیه ایموتسکی را تهیه نموده و می گوید روحانیون فرانسیس کن برای این سند مانند سایر مدارك پول هنگفتی پرداخت کرده اند.

Show More

Komentariši

Vaša email adresa neće biti objavljivana. Neophodna polja su označena sa *

Back to top button
Close
Close